W artykule tym zostanie podniesione zagadnienie podziału nieruchomości i skutki, jakie ten podział wywiera na hipotekę ustanowioną na tej nieruchomości.
Zgodnie z polskim porządkiem prawnym każdy współwłaściciel rzeczy wspólnej może żądać zniesienia współwłasności tej rzeczy. Zagadnienia zniesienia współwłasności regulują przepisy kodeksu cywilnego – odpowiednio art. 210-221 k.c.
Przepisy kodeksu określają, że żądanie zniesienia współwłasności może ulec wyłączeniu przez czynność prawną na czas nie dłuższy niż lat pięć. Jednakże w ostatnim roku przed upływem zastrzeżenia terminu dopuszczalne jest jego przedłużenie na dalsze lat pięć, przedłużenie można ponowić.
Podstawowym sposobem zniesienia współwłasności jest podział fizyczny rzeczy wspólnej. Wniosek o zniesienie współwłasności może być złożony przez każdego ze współwłaścicieli rzeczy wspólnej i w każdym czasie. Przedmiotem zniesienia współwłasności może być tylko rzecz. Chwilą rozstrzygnięcia w sprawach działowych jest okoliczności istniejące w chwili podziału (vide: wyrok SN z dnia 27 sierpnia 1979 r., sygn. akt III CRN 137/79).
Często zdarzają się sytuacje, w której nieruchomość należąca do kilku współwłaścicieli obciążona jest hipoteką na rzecz wierzyciela hipotecznego.
Zgodnie z treścią art. 65 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego można nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka). Przedmiotem hipoteki może być także: użytkowanie wieczyste wraz z budynkami i urządzeniami na użytkowanym gruncie stanowiącymi własność użytkownika wieczystego; spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu; wierzytelność zabezpieczona hipoteką.
Hipoteką może być obciążona część ułamkowa nieruchomości, jeżeli stanowi udział współwłaściciela oraz przysługujący współuprawnionemu udział we wspólności praw wymienionych w art. 65 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Hipoteka jest zaliczana do zabezpieczeń rzeczowych wierzytelności. Może ją ustanowić zarówno dłużnik osobisty, jak również osoba trzecia.
Hipoteka nie może być ustanawiana w innym celu niż zabezpieczenie wierzytelności (T. Czech, KWU. Komentarz, t. 2, 2025, art. 65, Nt 18; I. Heropolitańska, Prawne zabezpieczenia, s. 551).
Tym samym należy stwierdzić, że możliwe jest zniesienia współwłasności nieruchomości, na której ustanowiona jest hipoteka na rzecz wierzyciela hipotecznego. W razie zniesienia współwłasności przez podział fizyczny nieruchomości hipoteka ciążąca dotychczas na udziale współwłaściciela ciąży w dalszym ciągu na nowo powstałych nieruchomościach w takiej części, w jakiej była obciążona nieruchomość podzielona.
Podsumowując hipoteka jest prawem bezwzględnym, którego treścią jest uprawnienie wierzyciela do dochodzenia określonej sumy pieniężnej z nieruchomości obciążonej bez względu na to, kto w chwili realizacji tego uprawnienia jest jej właścicielem. Z tej przyczyny rozporządzenia nieruchomością nie mają wpływu na byt hipoteki oraz na zakres uprawnień wierzyciela hipotecznego. Wierzyciel hipoteczny nie jest zainteresowany ani w przeniesieniu własności nieruchomości obciążonej hipoteką, ani też w jej podziale. Czynności te bowiem nie mogą zmienić zakresu odpowiedzialności nieruchomości wobec wierzyciela hipotecznego.
Podział nieruchomości obciążonej hipoteką nie wymaga zgody wierzyciela hipotecznego. Nie jest on też zainteresowany w postępowaniu o zniesienie współwłasności nieruchomości obciążonej jego hipoteką. Hipoteka ta w razie zniesienia współwłasności nieruchomości przez podział fizyczny ciąży w dalszym ciągu na nowo utworzonych nieruchomościach jako hipoteka łączna.
Konsekwencją podziału nieruchomości jest jedynie to, że hipoteka ciążąca dotychczas na udziale współwłaściciela zmienia się po dokonaniu działu na hipotekę ciążącą na idealnej części nieruchomości w takiej wysokości, w jakiej ciążyła poprzednio na udziale współwłaściciela.
Inne uregulowanie odpowiedzialności nieruchomości obciążonej hipoteką możliwe jest tylko za zgodą wierzyciela hipotecznego. W postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd może – wyłącznie za zgodą wierzyciela hipotecznego – orzec w inny sposób o obciążeniu nowo utworzonych nieruchomości hipoteką obciążającą poprzednio nieruchomość podzieloną bądź udział jej współwłaściciela.
Reasumując w razie zniesienia współwłasności przez podział fizyczny nieruchomości hipoteka ciążąca dotychczas na udziale (ułamkowym) współwłaściciela ciąży w dalszym ciągu na nowo powstałych nieruchomościach w takich częściach ułamkowych, w jakich była obciążona nieruchomość podzielona (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 01 grudnia 1969 r., sygn. akt III CZP 51/69).